Më shumë se pesëdhjetë vite pas misionit të fundit Apollo në vitin 1972, asnjë njeri nuk ka udhëtuar përtej orbitës së ulët të Tokës. Programi Artemis i NASA-s synon ta ndryshojë këtë: fillimisht me një fluturim me ekuipazh rreth Hënës, pastaj me zbritjen e parë të astronautëve në sipërfaqen hënore që nga epoka Apollo.

Por afatet vazhdojnë të shtyhen. Në dhjetor 2024, NASA njoftoi se misioni Artemis II, fluturimi i parë me ekuipazh, synohet tani për prill 2026, ndërsa Artemis III, me zbritjen në Hënë, për mesin e vitit 2027. Pse po zgjat kaq shumë?

Çfarë është programi Artemis

Artemis është programi i NASA-s, në bashkëpunim me agjenci hapësinore të tjera, për t’u kthyer në Hënë dhe për të krijuar aty një prani afatgjatë. Ndryshe nga Apollo, synimi nuk është vetëm të ngulet një flamur, por të ndërtohet infrastruktura për misione të përsëritura dhe, në të ardhmen, për udhëtime drejt Marsit.

Elementet kryesore janë:

  • SLS (Space Launch System), raketa e re e rëndë e NASA-s;
  • Orion, kapsula që transporton astronautët;
  • sistemi i zbritjes në Hënë, i zhvilluar nga SpaceX mbi bazën e anijes Starship;
  • Gateway, një stacion i planifikuar në orbitë rreth Hënës.

Artemis I: testi pa ekuipazh

Në nëntor 2022, raketa SLS u lëshua për herë të parë, duke dërguar kapsulën Orion pa ekuipazh në një udhëtim rreth Hënës që zgjati rreth 25 ditë. Misioni u konsiderua i suksesshëm: raketa funksionoi, kapsula arriti në orbitën e planifikuar dhe u kthye në Tokë.

Megjithatë, pas kthimit, inxhinierët vunë re se mburoja termike e Orion-it, e cila mbron kapsulën nga temperaturat ekstreme gjatë hyrjes në atmosferë, kishte humbur copa materiali në mënyrë të papritur. Hetimi për këtë problem ishte një nga arsyet kryesore të vonesës së Artemis II.

Artemis II: katër astronautë rreth Hënës

Ekuipazhi i Artemis II u prezantua në prill 2023: astronautët e NASA-s Reid Wiseman, Victor Glover dhe Christina Koch, si dhe astronauti kanadez Jeremy Hansen. Misioni do të zgjasë rreth dhjetë ditë dhe do ta çojë ekuipazhin rreth Hënës dhe prapa, pa zbritur.

Pas analizës së mburojës termike, NASA vendosi të mos e ndërrojë atë për Artemis II, por të ndryshojë trajektoren e hyrjes në atmosferë, për të ulur ngarkesën termike. Ky vendim lejoi vazhdimin e përgatitjeve, me afat të ri në prill 2026.

Artemis III: sfida më e madhe

Zbritja në Hënë është pjesa më komplekse e programit. NASA zgjodhi SpaceX-in për të zhvilluar mjetin e zbritjes, një version i Starship-it. Për të arritur në Hënë, Starship duhet të rimbushet me karburant në orbitën e Tokës nga disa anije të tjera cisternë, një proces që nuk është demonstruar kurrë më parë në këtë shkallë.

Përveç kësaj, janë në zhvillim edhe skafandrat e rinj hënorë dhe sistemet e komunikimit. Synimi është që astronautët të zbresin pranë polit jugor të Hënës, një zonë ku krateret në hije të përhershme mund të përmbajnë akull uji. Uji mund të përdoret në të ardhmen për pije, për prodhimin e oksigjenit ose si lëndë djegëse për raketa.

Kostot dhe kritikat

Programi Artemis ka marrë kritika për kostot e larta, veçanërisht për raketën SLS, e cila nuk është e ripërdorshme. Auditimet e brendshme të NASA-s kanë paralajmëruar për tejkalime buxheti dhe për vështirësi në përmbushjen e afateve. Disa ekspertë propozojnë përdorim më të madh të raketave komerciale të ripërdorshme.

Gara e re për Hënën

Artemis nuk është i vetmi program hënor. Kina ka kryer me sukses disa misione robotike, përfshirë kthimin në Tokë të mostrave nga ana e largët e Hënës në vitin 2024, një premierë botërore. Kina ka deklaruar synimin për të zbritur astronautë në Hënë para vitit 2030. India zbriti me sukses një mision robotik pranë polit jugor në vitin 2023.

Nga ana diplomatike, SHBA-ja ka promovuar Marrëveshjet Artemis, një grup parimesh për eksplorimin paqësor dhe të përgjegjshëm të hapësirës, të cilat janë nënshkruar nga më shumë se pesëdhjetë vende.

Pse ka rëndësi

Kthimi në Hënë ka vlerë shkencore, sepse Hëna ruan të dhëna për historinë e hershme të sistemit diellor. Ka vlerë teknologjike, sepse teknologjitë e reja, nga raketat te sistemet e mbështetjes së jetës, gjejnë zbatim edhe në Tokë. Dhe ka vlerë frymëzuese: ashtu si zbulimet e teleskopit James Webb, eksplorimi njerëzor i hapësirës tërheq brezat e rinj drejt shkencës dhe inxhinierisë.

Përfundim

Programi Artemis po përparon, por më ngadalë se sa u premtua. Problemet teknike, si mburoja termike dhe rimbushja me karburant në orbitë, tregojnë se kthimi në Hënë është më i vështirë se sa duket, pavarësisht se njerëzimi e bëri këtë më shumë se pesë dekada më parë. Nëse afatet e reja mbahen, Artemis II do të jetë hapi i parë i madh: katër njerëz që shohin Hënën nga afër për herë të parë në më shumë se gjysmë shekulli.