Në pranverën e vitit 2024, autoritetet e Katalonjës shpallën gjendje emergjence për thatësirë në rajonin e Barcelonës, pasi rezervuarët që furnizojnë miliona banorë ranë në nivelet më të ulëta të regjistruara. U kufizua ujitja e kopshteve, mbushja e pishinave dhe larja e makinave, ndërsa u diskutua seriozisht mundësia e sjelljes së ujit të pijshëm me anije. Në të njëjtin vit, Italia shpalli gjendje emergjence për thatësirë në Sicili.

Këto nuk janë episode të izoluara. Pellgu i Mesdheut po kalon nga thatësira të herëpashershme në një realitet të ri, ku mungesa e ujit është pjesë e planifikimit të përhershëm.

Pse Mesdheu është veçanërisht i ekspozuar

Sipas rrjetit shkencor MedECC, rajoni i Mesdheut po ngrohet rreth 20 për qind më shpejt se mesatarja globale. Temperaturat më të larta rrisin avullimin nga toka dhe nga rezervuarët, ndërsa reshjet bëhen më të parregullta: më pak shi gjatë dimrit, kur rezervat duhet të mbushen, dhe më shumë reshje të rrëmbyeshme që derdhen shpejt në det pa u përthithur.

Kësaj i shtohet kërkesa. Turizmi e dyfishon popullsinë e disa qyteteve bregdetare pikërisht gjatë muajve më të thatë. Bujqësia, e cila në botë përdor rreth 70 për qind të ujit të ëmbël sipas FAO-s, mbetet konsumatori kryesor edhe në Mesdhe, veçanërisht aty ku kultivohen fruta dhe perime për eksport. Siç e tregojnë të dhënat e klimës për vitin 2024, tendenca e ngrohjes nuk është e përkohshme.

Çfarë po bëjnë vendet

Desalinizimi

Spanja, Izraeli, Qiproja dhe Malta mbështeten gjithnjë e më shumë te impiantet që e shndërrojnë ujin e detit në ujë të pijshëm. Barcelona ka një nga impiantet më të mëdha në Evropë për ujë të pijshëm, i cili luajti rol kyç gjatë thatësirës së fundit.

Desalinizimi ka dy dobësi: konsumon shumë energji dhe prodhon shëllirë, e cila duhet të menaxhohet me kujdes për të mos dëmtuar ekosistemet detare. Megjithatë, rënia e kostos së energjisë diellore po e bën këtë teknologji më të përballueshme.

Ripërdorimi i ujërave të ndotura

Ujërat e zeza të trajtuara mund të përdoren për ujitje, për industri ose për rimbushjen e ujërave nëntokësore. Izraeli ripërdor pjesën më të madhe të ujërave të tij të ndotura për bujqësi, një nga nivelet më të larta në botë. BE-ja ka vendosur rregulla të përbashkëta minimale për cilësinë e ujit të ripërdorur për ujitje, të zbatueshme që nga viti 2023.

Ulja e humbjeve

Në shumë qytete, një pjesë e madhe e ujit humbet në rrjetin e shpërndarjes për shkak të tubacioneve të vjetra dhe rrjedhjeve. Riparimi i rrjetit është më pak spektakolar se ndërtimi i impianteve të reja, por shpesh është investimi më i lirë për çdo metër kub ujë të kursyer.

Ndryshimi i bujqësisë

Ujitja me pika, kultura më pak të etura për ujë dhe matja e saktë e konsumit po zëvendësojnë gradualisht ujitjen me përmbytje. Në disa rajone, autoritetet kanë ulur kuotat e ujit për fermerët gjatë viteve më të thata, gjë që ka shkaktuar edhe tensione sociale.

Pasojat ekonomike

Thatësira nuk prek vetëm rubinetet. Ajo ul prodhimin e vajit të ullirit, drithërave dhe perimeve, çka pasqyrohet në çmimet e ushqimeve në të gjithë Evropën. Ajo ul gjithashtu prodhimin e energjisë nga hidrocentralet dhe rrit rrezikun e zjarreve në pyje. Për turizmin, mungesa e ujit është një rrezik reputacional: askush nuk dëshiron të kalojë pushimet në një qytet ku ujit i vendosen orare.

Çfarë do të thotë kjo për Kosovën dhe rajonin

Edhe pse Kosova nuk ndodhet në bregdetin e Mesdheut, problemet janë të ngjashme. Gjatë verës, disa qytete, përfshirë Prishtinën, kanë përjetuar reduktime të ujit të pijshëm, kur kërkesa rritet dhe nivelet e liqeneve akumuluese bien. Rrjeti i vjetër i ujësjellësve, humbjet e larta dhe varësia nga pak burime e bëjnë sistemin të ndjeshëm ndaj verërave të nxehta.

Shqipëria, me burime të pasura ujore, përballet me një sfidë tjetër: shpërndarjen e pabarabartë dhe presionin sezonal të turizmit në bregdet, ku kërkesa verore mund të shumëfishohet brenda pak javësh.

Mësimet nga vendet mesdhetare janë të zbatueshme edhe këtu: ulja e humbjeve në rrjet, matja e saktë e konsumit, rezervuarë të mirëmbajtur dhe planifikim për vite të thata, jo vetëm reagim kur kriza ka nisur.

Përfundim

Thatësirat në Mesdhe po e shndërrojnë ujin nga një burim që merret si i mirëqenë në një burim që duhet menaxhuar me kujdes. Zgjidhjet ekzistojnë, nga desalinizimi te ripërdorimi dhe riparimi i rrjeteve, por kërkojnë investime afatgjata dhe vendime politike të vështira mbi mënyrën si ndahet uji mes qyteteve, bujqësisë dhe turizmit. Vendet që planifikojnë sot do të jenë më të përgatitura për verërat e ardhshme.