Më 1 janar 2024, qytetarët e Kosovës që mbajnë pasaportë biometrike të lëshuar nga Republika e Kosovës fituan të drejtën të udhëtojnë pa viza në zonën Schengen. Kosova ishte vendi i fundit i Ballkanit Perëndimor që mori këtë të drejtë, pas një procesi që zgjati më shumë se një dekadë.

Një vit më vonë, udhëtimi drejt Evropës është bërë pjesë e zakonshme e jetës: vizita te familjarët në diasporë, udhëtime turistike, pjesëmarrje në konferenca dhe gara sportive. Por liberalizimi i vizave ka edhe rregulla të qarta, të cilat shpesh keqkuptohen. Ky artikull shpjegon çfarë ndryshoi, çfarë lejohet dhe çfarë vjen më tej.

Një rrugë e gjatë drejt liberalizimit

Dialogu për liberalizimin e vizave nisi në vitin 2012, kur Komisioni Evropian i dorëzoi Kosovës udhërrëfyesin me kushtet që duhej të plotësonte. Kushtet përfshinin, ndër të tjera, sigurinë e dokumenteve, menaxhimin e kufirit, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, si dhe marrëveshjet e ripranimit.

Në vitin 2018, Komisioni konfirmoi se Kosova i kishte plotësuar kushtet. Megjithatë, vendimi mbeti i bllokuar për vite në Këshillin e BE-së, ku disa shtete anëtare kishin rezerva. Marrëveshja politike u arrit në vitin 2023: regjimi pa viza do të fillonte me nisjen e sistemit evropian të autorizimit të udhëtimit (ETIAS) ose, më së voni, më 1 janar 2024. Meqë ETIAS nuk ishte ende gati, afati i fundit u bë data e hyrjes në fuqi.

Rregulli 90/180: si llogaritet

Liberalizimi i vizave lejon qëndrime të shkurtra deri në 90 ditë brenda çdo periudhe 180-ditore. Kjo nuk do të thotë 90 ditë në çdo gjysmëvjetor kalendarik, por një dritare lëvizëse.

Në praktikë: në çdo ditë të qëndrimit në zonën Schengen, rojet kufitare shikojnë 180 ditët e fundit dhe numërojnë sa ditë keni kaluar brenda zonës. Nëse numri kalon 90, qëndrimi është i parregullt. Dita e hyrjes dhe dita e daljes llogariten të dyja.

Shembull: nëse keni kaluar 60 ditë në Gjermani gjatë verës dhe ktheheni në dhjetor, duhet të kontrolloni sa nga ato 60 ditë bien ende brenda 180 ditëve para datës së re të udhëtimit. Komisioni Evropian ofron në faqen e vet zyrtare një kalkulator falas për këtë llogaritje.

Çfarë lejohet dhe çfarë jo

Regjimi pa viza vlen për:

  • turizëm dhe vizita te familja ose miqtë;
  • takime pune, konferenca dhe negociata biznesi;
  • pjesëmarrje në ngjarje kulturore dhe sportive;
  • studime ose trajnime afatshkurtra.

Regjimi pa viza nuk jep të drejtë pune. Për punësim, studime afatgjata ose bashkim familjar nevojitet ende vizë kombëtare ose leje qëndrimi nga shteti përkatës, sipas rregullave të tij. Punësimi pa leje mund të çojë në largim, gjobë dhe ndalim hyrjeje për disa vite në të gjithë zonën Schengen.

Rojet kufitare kanë gjithashtu të drejtë të kërkojnë dëshmi për qëllimin e udhëtimit, akomodimin, mjetet financiare dhe biletën e kthimit. Në shumicën e rasteve pyetjet janë të shkurtra, por është mirë që këto dokumente të jenë në dispozicion. Sigurimi shëndetësor i udhëtimit nuk kërkohet gjithmonë në kufi, por rekomandohet fuqimisht.

Çfarë ndryshoi gjatë vitit të parë

Ndryshimi më i dukshëm është psikologjik dhe praktik njëkohësisht. Nuk ka më radhë para ambasadave, tarifa vizash dhe pritje të gjata për termine. Për studentët, artistët dhe profesionistët, udhëtimi për një konferencë ose një panair u bë çështje biletash, jo burokracie.

Linjat ajrore reaguan me shtimin e fluturimeve nga Prishtina drejt qyteteve evropiane, veçanërisht gjatë sezonit të verës dhe festave të fundvitit, kur diaspora kthehet në vendlindje dhe familjet udhëtojnë në drejtim të kundërt.

Nga ana tjetër, institucionet evropiane ndjekin nga afër numrin e kërkesave për azil dhe rastet e qëndrimeve të parregullta. BE-ja ka një mekanizëm pezullimi që mund të aktivizohet nëse një vend i përjashtuar nga detyrimi i vizave shënon rritje të ndjeshme të këtyre rasteve. Kjo e bën respektimin e rregullave jo vetëm përgjegjësi individuale, por edhe interes të përbashkët.

Kontrollet e reja kufitare që po vijnë

Dy sisteme të reja do të ndryshojnë mënyrën si kalohet kufiri i jashtëm i Schengen-it:

Sistemi i Hyrje-Daljeve (EES). Do të zëvendësojë vulosjen e pasaportës me regjistrim elektronik të hyrjeve dhe daljeve, përfshirë shenjat e gishtave dhe fotografinë e fytyrës. Sistemi do ta llogarisë automatikisht rregullin 90/180, duke e bërë shumë më të vështirë tejkalimin e pavullnetshëm të afatit. Nisja e tij është shtyrë disa herë.

ETIAS. Pas EES, udhëtarët pa viza do të duhet të aplikojnë online për një autorizim udhëtimi përpara nisjes, me një tarifë të vogël. Autorizimi pritet të jetë i vlefshëm për disa vite ose deri në skadimin e pasaportës. ETIAS nuk është vizë, por një kontroll paraprak sigurie, i ngjashëm me sistemin ESTA të Shteteve të Bashkuara.

Për të dy sistemet, informacioni i vetëm i besueshëm vjen nga faqet zyrtare të BE-së. Udhëtarët duhet të jenë të kujdesshëm ndaj faqeve që ofrojnë “aplikime” me pagesë për sisteme që ende nuk kanë nisur.

Pse ka rëndësi

Liberalizimi i vizave ka edhe një dimension më të gjerë. Ai e lidh Kosovën më ngushtë me hapësirën evropiane dhe e bën më të lehtë bashkëpunimin në arsim, kulturë dhe biznes. Në të njëjtën kohë, lëvizja më e lirë mund të rrisë presionin mbi tregun vendor të punës, nëse të rinjtë shohin mundësi më të mira jashtë vendit, një temë që lidhet ngushtë me remitancat dhe ekonominë e Kosovës.

Përfundim

Një vit pas hyrjes në fuqi, liberalizimi i vizave ka ndryshuar mënyrën si qytetarët e Kosovës udhëtojnë, por jo rregullat bazë të zonës Schengen. Qëndrimet janë të shkurtra, puna kërkon leje dhe kontrollet po bëhen më digjitale. Për udhëtarin, këshilla është e thjeshtë: llogaritni ditët, mbani dokumentet në dispozicion dhe ndiqni njoftimet zyrtare për EES dhe ETIAS.