Më 10 janar 2025, Shërbimi i Ndryshimeve Klimatike Copernicus i Bashkimit Evropian konfirmoi atë që shumë klimatologë e prisnin prej muajsh: 2024 ishte viti më i nxehtë i regjistruar ndonjëherë. Temperatura mesatare globale ishte rreth 1,6°C më e lartë se mesatarja e periudhës 1850–1900, e cila përdoret si referencë për nivelet paraindustriale.

Për herë të parë, një vit kalendarik e kaloi pragun prej 1,5°C, kufiri më ambicioz i Marrëveshjes së Parisit. Ky artikull shpjegon çfarë do të thotë ky rezultat, dhe çfarë nuk do të thotë.

Çfarë tregojnë të dhënat

Sipas Copernicus, temperatura mesatare globale në vitin 2024 ishte rreth 15,1°C, 0,12°C më e lartë se në vitin 2023, i cili kishte mbajtur rekordin e mëparshëm. Organizata Botërore e Meteorologjisë (OBM), duke kombinuar gjashtë seri të dhënash ndërkombëtare, arriti në një përfundim të ngjashëm: rreth 1,55°C mbi nivelin paraindustrial, me një diferencë të vogël pasigurie.

Fakti që seri të pavarura të dhënash, të mbledhura nga institucione të ndryshme në Evropë, SHBA dhe Japoni, japin rezultate kaq të afërta, e forcon besueshmërinë e përfundimit.

Rekordet nuk u kufizuan te temperatura e ajrit. Temperatura e sipërfaqes së oqeaneve arriti nivele rekord për pjesën më të madhe të vitit, ndërsa sasia totale e avullit të ujit në atmosferë ishte gjithashtu më e larta e regjistruar. Më shumë avull uji do të thotë më shumë energji për reshje të rrëmbyeshme dhe stuhi.

A do të thotë kjo se objektivi i Parisit ka dështuar?

Jo ende, të paktën jo teknikisht. Objektivi i Marrëveshjes së Parisit për ta kufizuar ngrohjen në 1,5°C i referohet mesatares afatgjatë, zakonisht mbi 20 vite, jo një viti të vetëm. Temperatura ndryshon nga viti në vit për shkak të variacioneve natyrore, si fenomeni El Niño në Paqësor, i cili ngrohu planetin gjatë vitit 2023 dhe pjesës së parë të vitit 2024.

Megjithatë, shumë shkencëtarë paralajmërojnë se një vit mbi 1,5°C është një sinjal i qartë se bota po i afrohet pragut afatgjatë më shpejt se sa pritej. Me ritmin aktual të emetimeve, mesatarja afatgjatë mund ta kalojë 1,5°C brenda pak vitesh.

Pse ngrohja po përshpejtohet

Shkaku kryesor mbetet i njëjtë: akumulimi i gazeve serrë, veçanërisht i dioksidit të karbonit dhe metanit, nga djegia e lëndëve djegëse fosile, shpyllëzimi dhe bujqësia. Përqendrimi i dioksidit të karbonit në atmosferë vazhdoi të rritet edhe në vitin 2024.

Klimatologët diskutojnë edhe faktorë shtesë që mund të kenë kontribuar në rekordet e fundit: El Niño, ulja e ndotjes me grimca sulfuri nga transporti detar pas rregullave të reja ndërkombëtare të vitit 2020, e cila e ka zvogëluar efektin ftohës të këtyre grimcave, si dhe ndryshimet në mbulesën e reve. Pesha e saktë e secilit faktor mbetet objekt kërkimi.

Evropa: kontinenti që ngrohet më shpejt

Evropa po ngrohet rreth dy herë më shpejt se mesatarja globale. Për Evropën, 2024 ishte gjithashtu viti më i nxehtë i regjistruar. Juglindja e kontinentit, përfshirë Ballkanin, përjetoi në verën e vitit 2024 një valë të nxehti të gjatë dhe intensive, me temperatura mbi 35°C për ditë me radhë në shumë qytete.

Ngrohja nuk shfaqet vetëm si vapë. Në shtator 2024, stuhia Boris shkaktoi përmbytje të rënda në Evropën Qendrore, ndërsa në tetor, reshjet ekstreme shkaktuan përmbytje shkatërruese në rajonin e Valencias në Spanjë. Studimet e atribuimit sugjerojnë se ngrohja globale i ka bërë këto ngjarje më të mundshme ose më intensive. Në jug të kontinentit, thatësirat e zgjatura në Mesdhe janë ana tjetër e së njëjtës medalje.

Çfarë do të thotë për Kosovën dhe Shqipërinë

Për rajonin tonë, pasojat më të dukshme janë verërat më të nxehta dhe më të gjata, periudhat e thatësirës, rreziku më i lartë i zjarreve në pyje dhe reshjet më të rrëmbyeshme që mund të shkaktojnë përmbytje. Bujqësia, furnizimi me ujë dhe shëndeti publik, veçanërisht i të moshuarve dhe i punëtorëve që punojnë jashtë, janë ndër sektorët më të ekspozuar.

Përshtatja kërkon masa praktike: plane për valët e të nxehtit, gjelbërim urban dhe hije në qytete, menaxhim më të mirë të ujit dhe sisteme paralajmërimi të hershëm për përmbytjet.

Çfarë mund të pritet më tej

Me përfundimin e El Niño-s, shumë klimatologë prisnin që viti 2025 të ishte pak më pak i nxehtë se 2024, por gjithsesi ndër vitet më të nxehta të regjistruara. Tendenca afatgjatë nuk varet nga një vit i vetëm, por nga sa shpejt ulen emetimet globale.

Kjo lidh klimën me energjinë: tranzicioni drejt burimeve të rinovueshme, makinave elektrike dhe efikasitetit energjetik nuk është vetëm çështje ekonomike, por edhe mënyra kryesore për të ndalur rritjen e temperaturës.

Përfundim

Viti 2024 shënoi një prag simbolik: për herë të parë, një vit i tërë ishte mbi 1,5°C më i ngrohtë se epoka paraindustriale. Kjo nuk do të thotë se objektivi i Parisit ka humbur përfundimisht, por tregon se hapësira për veprim po ngushtohet shpejt. Për Evropën dhe Ballkanin, pasojat nuk janë më parashikime të largëta, por verëra, stuhi dhe thatësira që tashmë po i përjetojmë.