Deri pak vite më parë, platformat e mëdha online vendosnin vetë, pothuajse pa kontroll të jashtëm, si moderohej përmbajtja, si shfaqeshin reklamat dhe si funksiononin algoritmet që përcaktojnë çfarë shohim. Akti për Shërbimet Digjitale (Digital Services Act, DSA) i Bashkimit Evropian e ndryshoi këtë. Rregullorja u miratua në vitin 2022 dhe zbatohet plotësisht që nga 17 shkurti 2024.

Një vit pas zbatimit të plotë, Komisioni Evropian ka hapur procedura ndaj disa prej platformave më të mëdha në botë. Ky artikull shpjegon çfarë kërkon ligji dhe pse ka rëndësi edhe përtej kufijve të BE-së.

Kë prek Akti

DSA-ja vlen për të gjitha shërbimet ndërmjetëse që ofrohen në BE: ofruesit e internetit, shërbimet e ruajtjes në re, rrjetet sociale, tregjet online, dyqanet e aplikacioneve dhe motorët e kërkimit. Detyrimet shkallëzohen sipas madhësisë.

Kategoria më e rreptë është ajo e platformave dhe motorëve të kërkimit shumë të mëdhenj, me më shumë se 45 milionë përdorues aktivë në muaj në BE. Këtu hyjnë, ndër të tjera, Facebook, Instagram, TikTok, X, YouTube, Google Search, Amazon, AliExpress dhe Temu. Për këto platforma, detyrimet filluan të zbatohen që në gusht 2023.

Detyrimet kryesore

Për të gjitha platformat

  • Sistemi i njoftimit dhe veprimit: përdoruesit duhet të mund të raportojnë lehtë përmbajtje të paligjshme, dhe platforma duhet t’i shqyrtojë raportimet me kujdes.
  • Arsyetimi i vendimeve: kur një postim fshihet ose një llogari pezullohet, përdoruesi duhet të marrë shpjegim dhe mundësi ankese.
  • Transparenca e reklamave: përdoruesi duhet të dijë se po sheh reklamë, kush e ka paguar dhe pse i shfaqet.
  • Mbrojtja e të miturve: ndalohen reklamat e shënjestruara bazuar në profilizim për të miturit.
  • Të dhënat e ndjeshme: ndalohet shënjestrimi i reklamave bazuar në të dhëna të ndjeshme, si feja, orientimi seksual ose bindjet politike.

Për platformat shumë të mëdha

  • Vlerësimi i rreziqeve sistemike: çdo vit, platformat duhet të analizojnë rreziqet që krijojnë shërbimet e tyre, përfshirë përhapjen e dezinformimit, ndikimin në zgjedhje, shëndetin mendor dhe mbrojtjen e të miturve, dhe të marrin masa për t’i zbutur ato.
  • Auditimi i pavarur: masat vlerësohen nga auditues të jashtëm.
  • Aksesi për studiuesit: studiuesit e kualifikuar duhet të kenë akses në të dhëna për të studiuar rreziqet.
  • Alternativa pa profilizim: përdoruesit duhet të kenë mundësi të zgjedhin një rrjedhë përmbajtjeje që nuk bazohet në profilin e tyre.

Gjobat për shkeljet mund të arrijnë deri në 6 për qind të qarkullimit vjetor global të kompanisë.

Rastet e para

Komisioni Evropian, i cili mbikëqyr drejtpërdrejt platformat shumë të mëdha, ka hapur procedura formale ndaj disa prej tyre. Në korrik 2024, Komisioni publikoi konstatimet paraprake ndaj X-it, duke argumentuar se sistemi i shenjave blu të verifikimit mund të mashtronte përdoruesit, se depoja e reklamave nuk ishte mjaftueshëm transparente dhe se aksesi i studiuesve në të dhëna ishte i kufizuar.

TikTok tërhoqi në vitin 2024 programin e shpërblimeve “TikTok Lite” nga BE-ja, pasi Komisioni ngriti shqetësime për efektet e tij varësuese. Tregjet online, si AliExpress dhe Temu, janë nën hetim për shitjen e produkteve të paligjshme dhe për praktika që mund të mashtrojnë konsumatorët.

Zgjedhjet dhe dezinformimi

Lidhja mes platformave dhe zgjedhjeve u bë veçanërisht e dukshme në Rumani. Në dhjetor 2024, Gjykata Kushtetuese rumune anuloi raundin e parë të zgjedhjeve presidenciale, pasi dokumentet e shërbimeve të sigurisë ngritën dyshime për një fushatë të koordinuar online. Pak ditë më vonë, Komisioni hapi procedurë formale ndaj TikTok-ut, për të hetuar nëse platforma i kishte menaxhuar siç duhet rreziqet për integritetin e zgjedhjeve.

Rasti tregoi dy gjëra: se DSA-ja i jep BE-së mjete konkrete për të kërkuar llogari, por edhe se hetimet zgjasin, ndërsa fushatat online zhvillohen brenda pak javësh.

Kritikat

DSA-ja ka kritikë nga dy drejtime. Disa argumentojnë se ligji i jep shumë pushtet autoriteteve për të ndikuar mbi përmbajtjen dhe se mund të kufizojë lirinë e shprehjes. Të tjerë mendojnë se zbatimi është shumë i ngadaltë dhe se gjobat nuk janë vendosur ende me vendosmëri. Ligji, nga ana e tij, nuk përcakton vetë çfarë është e paligjshme; kjo mbetet çështje e legjislacionit kombëtar dhe evropian.

Çfarë do të thotë për Ballkanin Perëndimor

Qytetarët e Kosovës, Shqipërisë dhe vendeve të tjera të rajonit nuk mbrohen drejtpërdrejt nga DSA-ja, sepse ligji vlen për shërbimet e ofruara në BE. Megjithatë, rregullat evropiane ndikojnë në mënyrën si platformat ndërtojnë produktet e tyre globalisht. Përveç kësaj, përafrimi me legjislacionin digjital të BE-së është pjesë e procesit të anëtarësimit, gjë që do të thotë se vendet e rajonit do të duhet të ndërtojnë institucione të ngjashme mbikëqyrëse. E njëjta logjikë vlen edhe për Aktin e BE-së për Inteligjencën Artificiale.

Përfundim

Akti për Shërbimet Digjitale e ka shndërruar moderimin e përmbajtjes dhe algoritmet nga çështje të brendshme të kompanive në çështje të rregullimit publik. Për përdoruesit, ai sjell më shumë transparencë dhe të drejta ankese. Për platformat, ai sjell detyrime të reja dhe rrezik gjobash të mëdha. Mbetet për t’u parë nëse zbatimi do të jetë mjaftueshëm i shpejtë për të ndjekur ritmin e internetit.