Shqipëria mori statusin e vendit kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian në qershor 2014. U deshën tetë vite të tjera derisa, në korrik 2022, të mbahej konferenca e parë ndërqeveritare, akti formal që shënon nisjen e negociatave. Që atëherë, procesi ka marrë shpejtësi: në tetor 2024, Shqipëria hapi grupkapitullin e parë, atë të “themeleve”, dhe në dhjetor të të njëjtit vit hapi grupkapitullin për marrëdhëniet me jashtë. Qeveria ka deklaruar synimin për t’i përmbyllur negociatat deri në vitin 2027.

Por çfarë nënkuptojnë në praktikë termat “grupkapitull”, “hapje” dhe “mbyllje”? Ky artikull shpjegon mekanizmin e negociatave.

Nga 35 kapituj në 6 grupe

Legjislacioni i BE-së, i njohur si acquis, është i ndarë në 35 kapituj tematikë, nga lëvizja e lirë e mallrave te mjedisi, konkurrenca dhe politika e jashtme. Që nga metodologjia e re e vitit 2020, këta kapituj janë grupuar në gjashtë grupkapituj:

  1. Themelet: gjyqësori dhe të drejtat themelore, drejtësia, liria dhe siguria, prokurimi publik, statistikat, kontrolli financiar, si dhe funksionimi i institucioneve demokratike dhe reforma e administratës publike.
  2. Tregu i brendshëm: lëvizja e mallrave, e punëtorëve dhe e kapitalit, shërbimet financiare, konkurrenca, mbrojtja e konsumatorit dhe të tjera.
  3. Konkurrueshmëria dhe rritja gjithëpërfshirëse: shoqëria e informacionit, taksat, politika ekonomike, arsimi, shkenca dhe industria.
  4. Agjenda e gjelbër dhe lidhshmëria e qëndrueshme: transporti, energjia, rrjetet trans-evropiane, mjedisi dhe ndryshimet klimatike.
  5. Burimet, bujqësia dhe kohezioni: bujqësia, siguria ushqimore, peshkimi, politika rajonale dhe buxheti.
  6. Marrëdhëniet me jashtë: marrëdhëniet ekonomike me jashtë dhe politika e jashtme, e sigurisë dhe e mbrojtjes.

Grupkapitulli i themeleve hapet i pari dhe mbyllet i fundit. Progresi në këtë grup përcakton ritmin e gjithë procesit.

Hapi i parë: shqyrtimi

Para hapjes së çdo grupkapitulli, Komisioni Evropian dhe vendi kandidat kryejnë një shqyrtim analitik (screening), ku krahasohet legjislacioni kombëtar me atë evropian, kapitull pas kapitulli. Shqyrtimi për Shqipërinë u krye kryesisht gjatë vitit 2023. Në fund, Komisioni harton raporte që tregojnë boshllëqet dhe vendos kriteret e hapjes, pra kushtet që duhet të plotësohen para se një grup të hapet zyrtarisht.

Hapja dhe kriteret e ndërmjetme

Një grupkapitull hapet kur të gjitha 27 shtetet anëtare bien dakord unanimisht në një konferencë ndërqeveritare. Për kapitujt më të ndjeshëm, veçanërisht ata për gjyqësorin dhe të drejtat themelore (kapitulli 23) dhe për drejtësinë, lirinë dhe sigurinë (kapitulli 24), BE-ja vendos kritere të ndërmjetme. Vetëm pasi këto të jenë përmbushur, mund të fillojë diskutimi për mbylljen e kapitujve të tjerë.

Mbyllja e kapitujve

Një kapitull mbyllet përkohësisht kur vendi ka përshtatur legjislacionin dhe ka treguar se ka kapacitet ta zbatojë. Edhe ky vendim kërkon unanimitet. “Përkohësisht” do të thotë se kapitulli mund të rihapet nëse ndryshojnë rrethanat, deri në përfundimin e negociatave.

Mali i Zi, i cili i nisi negociatat në vitin 2012, tregon sa i gjatë mund të jetë procesi: pas më shumë se një dekade, ai kishte hapur të gjithë kapitujt, por kishte mbyllur vetëm disa prej tyre, kryesisht për shkak të kritereve të ndërmjetme në sundimin e ligjit.

Traktati i anëtarësimit

Kur mbyllen të gjithë kapitujt, hartohet traktati i anëtarësimit. Ai duhet të miratohet nga Këshilli, Parlamenti Evropian dhe të ratifikohet nga të gjitha shtetet anëtare, sipas procedurave të tyre kombëtare. Në disa shtete, kjo mund të kërkojë edhe referendum. Ky hap i fundit, i cili nuk kontrollohet nga vendi kandidat, mund të zgjasë një deri në dy vite.

Pse u përshpejtua procesi

Disa faktorë kanë ndikuar në ritmin më të shpejtë të vitit 2024:

  • Ndarja nga Maqedonia e Veriut. Për vite, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut u trajtuan si paketë. Në shtator 2024, BE-ja vendosi t’i ndajë rrugët e tyre, pasi Maqedonia e Veriut u përball me një kusht të ri në marrëdhëniet me Bullgarinë.
  • Konteksti gjeopolitik. Pas luftës në Ukrainë, zgjerimi u rikthye si prioritet strategjik i BE-së.
  • Instrumente të reja financiare. Plani i Rritjes lidh fondet me reformat, duke krijuar stimuj shtesë.

Sfidat kryesore

Raportet e Komisionit për Shqipërinë theksojnë vazhdimisht disa fusha: zbatimin e reformës në drejtësi, përfshirë procesin e rivlerësimit të gjyqtarëve dhe prokurorëve; luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar; lirinë e medias; të drejtat e pronës; dhe kapacitetin e administratës për të zbatuar legjislacionin evropian.

Afati i vitit 2027 është ambicioz. Hapja e grupkapitujve është hapi relativisht më i lehtë; mbyllja e tyre kërkon rezultate të qëndrueshme që maten me vite.

Përfundim

Negociatat e anëtarësimit nuk janë një negociatë klasike, ku të dy palët bëjnë lëshime. Ato janë kryesisht një proces përshtatjeje, ku vendi kandidat miraton dhe zbaton rregullat e BE-së, ndërsa shtetet anëtare vlerësojnë, një nga një, nëse ai është gati. Për Shqipërinë, faza e hapjes së grupkapitujve po ecën shpejt. Testi i vërtetë do të jetë mbyllja e tyre dhe, veçanërisht, rezultatet në sundimin e ligjit.