Në nëntor 2023, Komisioni Evropian prezantoi Planin e Rritjes për Ballkanin Perëndimor, një nismë që synon të përshpejtojë afrimin ekonomik të rajonit me Bashkimin Evropian edhe para anëtarësimit të plotë. Plani mbështetet nga një instrument financiar prej 6 miliardë eurosh për periudhën 2024–2027: 2 miliardë euro grante dhe 4 miliardë euro kredi me kushte të favorshme.

Ideja qendrore është e thjeshtë, por e re për rajonin: paratë nuk jepen paraprakisht për projekte, por lirohen pasi vendet të kenë zbatuar reforma të dakorduara. Ky artikull shpjegon si funksionon mekanizmi dhe çfarë do të thotë për Kosovën, Shqipërinë dhe fqinjët.

Pse një plan i ri

Ekonomitë e Ballkanit Perëndimor kanë një produkt të brendshëm bruto për frymë shumë më të ulët se mesatarja e BE-së. Me ritmin aktual të rritjes, konvergjenca do të zgjaste dekada. Komisioni argumentoi se procesi i anëtarësimit, i cili në shumë raste ka ngecur për vite, duhet të sjellë përfitime konkrete edhe gjatë rrugës, jo vetëm në fund të tij.

Plani mbështetet në katër shtylla:

  1. Integrimi i hershëm në tregun e përbashkët të BE-së në fusha të zgjedhura, si lëvizja e mallrave, pagesat në euro përmes skemave SEPA, tregu digjital dhe transporti.
  2. Integrimi ekonomik rajonal, përmes Tregut të Përbashkët Rajonal të dakorduar në kuadër të Procesit të Berlinit.
  3. Reformat themelore, veçanërisht në sundimin e ligjit, luftën kundër korrupsionit dhe administratën publike.
  4. Rritja e financimit, përmes Instrumentit për Reforma dhe Rritje.

Si funksionon Instrumenti për Reforma dhe Rritje

Rregullorja që krijoi instrumentin u miratua në maj 2024. Çdo vend përfitues duhej të përgatiste një Agjendë Reformash, një dokument me reforma konkrete, afate dhe tregues të matshëm. Komisioni i miratoi agjendat e Shqipërisë, Kosovës, Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut dhe Serbisë në tetor 2024.

Pagesat bëhen dy herë në vit. Kur një vend raporton se ka përmbushur kushtet për një periudhë, Komisioni verifikon zbatimin dhe liron shumën përkatëse. Nëse një reformë nuk përfundon në kohë, pjesa përkatëse e fondeve mbahet dhe mund të lirohet më vonë, brenda afateve të instrumentit. Vendet mund të marrin gjithashtu një paradhënie të vogël pas nënshkrimit të marrëveshjeve.

Një pjesë e fondeve kalon drejtpërdrejt në buxhetet kombëtare, ndërsa një pjesë tjetër kanalizohet përmes Kornizës së Investimeve për Ballkanin Perëndimor, për projekte infrastrukture në transport, energji dhe digjitalizim.

Sa merr secili vend

Ndarja indikative e fondeve bazohet kryesisht në popullsinë dhe në madhësinë e ekonomisë. Sipas ndarjes së paraqitur nga Komisioni, Serbia, si ekonomia më e madhe e rajonit, ka shumën më të madhe, rreth 1,6 miliardë euro. Shqipëria ka rreth 920 milionë euro dhe Kosova rreth 880 milionë euro, pasuar nga Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi.

Këto shuma nuk janë të garantuara. Ato janë tavani maksimal që një vend mund të marrë nëse i zbaton të gjitha reformat në kohë.

Çfarë reformash përmbajnë agjendat

Agjendat ndryshojnë nga vendi në vend, por kanë shumë elemente të përbashkëta:

  • Tregu i punës dhe arsimi: përshtatja e arsimit profesional me nevojat e tregut, programe për të rinjtë dhe gratë jashtë tregut të punës.
  • Energjia: liberalizimi i tregut të energjisë elektrike, rritja e burimeve të rinovueshme dhe efikasiteti energjetik.
  • Tranzicioni digjital: shërbime publike online, lidhje interneti me shpejtësi të lartë dhe siguri kibernetike.
  • Mjedisi i biznesit: thjeshtimi i procedurave, formalizimi i ekonomisë dhe reforma në sistemin tatimor.
  • Sundimi i ligjit: reforma në gjyqësor, luftë kundër korrupsionit dhe transparencë në prokurimet publike.

Çfarë ndryshon në praktikë për qytetarët

Disa nga përfitimet e planit mund të ndihen drejtpërdrejt. Integrimi në zonën SEPA do t’i bëjë transfertat në euro më të lira dhe më të shpejta, një ndryshim i rëndësishëm për familjet që marrin para nga diaspora, siç shpjegojmë te artikulli për pagesat digjitale në rajon. Uljet e kostove të roaming-ut mes rajonit dhe BE-së, lehtësimi i kalimeve kufitare dhe njohja e kualifikimeve profesionale janë gjithashtu pjesë e agjendës së gjerë të integrimit.

Për bizneset, integrimi i hershëm në tregun e përbashkët mund të ulë barrierat për eksportet, nëse standardet dhe procedurat e kontrollit harmonizohen me ato të BE-së.

Kritikat dhe rreziqet

Plani ka marrë edhe kritika. Disa ekspertë argumentojnë se 6 miliardë euro për katër vite janë të pamjaftueshme për të ndryshuar ndjeshëm ritmin e konvergjencës, veçanërisht kur dy të tretat e shumës janë kredi që duhet të kthehen.

Një shqetësim tjetër është kapaciteti administrativ. Për të marrë paratë, qeveritë duhet të hartojnë ligje, të ngrenë institucione dhe të raportojnë në mënyrë të saktë. Vonesat politike, si bllokimet në parlament ose zgjedhjet e parakohshme, mund të çojnë në humbje të fondeve.

Së fundi, disa kushte lidhen me marrëdhëniet rajonale. Për Kosovën dhe Serbinë, progresi në normalizimin e marrëdhënieve mbetet pjesë e kornizës më të gjerë të marrëdhënieve me BE-në.

Përfundim

Plani i Rritjes përfaqëson një ndryshim qasjeje: BE-ja po ofron akses të pjesshëm në tregun e saj dhe fonde të lidhura me rezultate, në vend të premtimeve afatgjata. Nëse funksionon, rajoni mund të fillojë të ndiejë përfitimet e integrimit përpara anëtarësimit formal. Nëse reformat ngecin, paratë mbeten në Bruksel. Me afatin që mbyllet në fund të vitit 2027, vitet në vijim do të tregojnë se cilat qeveri arrijnë t’i shndërrojnë premtimet në ligje dhe institucione që funksionojnë.