Në vitin 2023, Bashkimi Evropian miratoi një vendim me pasoja të mëdha për industrinë e automjeteve: nga viti 2035, makinat e reja të pasagjerëve të shitura në BE duhet të kenë zero emetime të dioksidit të karbonit nga gazrat e shkarkimit. Në praktikë, kjo do të thotë fundi i shitjes së makinave të reja me benzinë dhe naftë, me përjashtim të mundshëm të atyre që përdorin karburante neutrale ndaj klimës.

Dhjetë vite para afatit, tregu po lëviz, por më ngadalë se sa pritej. Ky artikull shpjegon ku ndodhemi, pse bateritë janë çelësi dhe çfarë do të thotë e gjithë kjo për blerësit në Kosovë dhe Shqipëri.

Ku ndodhet tregu

Sipas shoqatës evropiane të prodhuesve të automjeteve (ACEA), makinat plotësisht elektrike përbënë rreth 13,6 për qind të regjistrimeve të makinave të reja në BE në vitin 2024, pak më pak se një vit më parë. Rënia lidhej kryesisht me Gjermaninë, e cila hoqi papritur subvencionet për makinat elektrike në fund të vitit 2023.

Në vitin 2025, shitjet u rikthyen në rritje. Tregu mbetet megjithatë shumë i pabarabartë: në vendet nordike, makinat elektrike dominojnë shitjet e reja, ndërsa në disa vende të Evropës Jugore dhe Lindore pjesa e tyre mbetet e vogël.

Pse bateritë janë çelësi

Bateria është komponenti më i shtrenjtë i një makine elektrike. Lajmi i mirë për konsumatorët është se çmimet e baterive kanë rënë ndjeshëm. Sipas analizës vjetore të BloombergNEF, çmimi mesatar i paketave të baterive litium-jon ra me rreth 20 për qind në vitin 2024, në rreth 115 dollarë për kilovat-orë, rënia më e madhe vjetore që nga viti 2017.

Arsyet përfshijnë rënien e çmimeve të lëndëve të para, si litiumi, mbikapacitetin e prodhimit në Kinë dhe përhapjen e baterive LFP (litium-hekur-fosfat). Këto bateri janë më të lira dhe më jetëgjata, edhe pse kanë densitet energjie pak më të ulët se bateritë NMC me nikel dhe kobalt.

Kur kostoja e baterive bie mjaftueshëm, makinat elektrike mund të arrijnë barazinë e çmimit me makinat me djegie të brendshme pa subvencione. Për disa segmente, kjo po ndodh tashmë.

Konkurrenca kineze

Prodhuesit kinezë, të udhëhequr nga BYD, janë bërë konkurrentë seriozë në tregun evropian, me modele elektrike me çmime më të ulëta. Pas një hetimi mbi subvencionet shtetërore, BE-ja vendosi në tetor 2024 tarifa shtesë mbi makinat elektrike të prodhuara në Kinë, të ndryshme sipas prodhuesit. Qëllimi i deklaruar ishte mbrojtja e konkurrencës së ndershme; kritikët paralajmëruan se tarifat mund t’i mbajnë çmimet më të larta për konsumatorët evropianë.

Fleksibiliteti për prodhuesit

Rregullat evropiane për emetimet e flotës vendosën një synim më të rreptë për vitin 2025. Nën presionin e industrisë, BE-ja miratoi në pranverë të vitit 2025 një ndryshim që u lejon prodhuesve të llogarisin përputhshmërinë si mesatare për periudhën 2025–2027, në vend të vetëm vitit 2025. Afati i vitit 2035 mbeti i pandryshuar, por debati politik për të vazhdon.

Karikimi dhe infrastruktura

Pa stacione karikimi, makinat elektrike mbeten zgjidhje vetëm për ata që mund të karikojnë në shtëpi. Rregullorja evropiane për infrastrukturën e karburanteve alternative kërkon që përgjatë rrjetit kryesor trans-evropian të rrugëve të ketë stacione të shpejta karikimi në distanca të rregullta. Megjithatë, mbulimi mbetet i pabarabartë mes vendeve dhe mes qyteteve e zonave rurale.

Nga pikëpamja e sistemit energjetik, makinat elektrike rrisin kërkesën për energji elektrike, por mund të ndihmojnë edhe në balancimin e rrjetit nëse karikohen kur ka tepricë prodhimi nga dielli ose era. Kjo e bën debatin për to pjesë të diskutimit më të gjerë për tregjet e energjisë në Evropë dhe për konsumin në rritje nga qendrat e të dhënave.

Bateritë pas jetës së tyre

Rregullorja e BE-së për bateritë, e miratuar në vitin 2023, vendos detyrime për sasinë e materialeve të ricikluara në bateritë e reja, për mbledhjen e baterive të përdorura dhe, nga viti 2027, për një “pasaportë digjitale” të baterive, me informacion mbi përbërjen dhe gjurmën e karbonit. Qëllimi është krijimi i një ekonomie qarkulluese për materialet kritike si litiumi, nikeli dhe kobalti.

Çfarë do të thotë për Kosovën dhe Shqipërinë

Tregu i makinave në rajon mbështetet kryesisht te makinat e përdorura të importuara nga Evropa Perëndimore. Kjo do të thotë se tranzicioni këtu do të vijë me vonesë: kur makinat elektrike të bëhen të zakonshme në tregun e përdorur gjerman dhe zviceran, ato do të fillojnë të arrijnë edhe në rajon.

Pengesat kryesore mbeten rrjeti i kufizuar i stacioneve publike të karikimit, çmimi fillestar dhe pasiguria për jetëgjatësinë e baterisë në makinat e përdorura. Nga ana tjetër, kostoja më e ulët e mirëmbajtjes dhe e energjisë për kilometër mund t’i bëjë makinat elektrike tërheqëse, veçanërisht për përdorim urban. Pyetja për Kosovën ka edhe një dimension energjetik: përfitimi për klimën është më i vogël kur energjia elektrike prodhohet kryesisht nga linjiti.

Përfundim

Afati i vitit 2035 ka vendosur drejtimin, por rruga drejt tij po rezulton më e vështirë se sa pritej. Rënia e çmimeve të baterive është lajmi më i mirë për tranzicionin, ndërsa infrastruktura e karikimit dhe konkurrenca globale mbeten sfidat kryesore. Për blerësit në rajon, vendimi për një makinë elektrike sot varet kryesisht nga mundësia për të karikuar në shtëpi dhe nga distancat që përshkojnë çdo ditë.