Pakti i BE-së për migracionin dhe azilin: çfarë parashikon dhe kur zbatohet

Pas gati një dekade negociatash, Bashkimi Evropian miratoi në vitin 2024 Paktin për Migracionin dhe Azilin, paketën më të madhe të ndryshimeve në rregullat evropiane të azilit që nga krijimi i sistemit të përbashkët. Parlamenti Evropian e votoi paketën në prill 2024, ndërsa Këshilli i BE-së e miratoi përfundimisht në maj të të njëjtit viti.

Rregullat e reja do të fillojnë të zbatohen në mesin e vitit 2026. Deri atëherë, shtetet anëtare duhet të përgatisin infrastrukturën, stafin dhe legjislacionin kombëtar. Ky artikull shpjegon elementet kryesore të paktit dhe debatin rreth tyre.

Pse u nevojit një pakt i ri

Kriza e vitit 2015, kur më shumë se një milion njerëz mbërritën në Evropë brenda një viti, nxori në pah dobësitë e sistemit ekzistues. Rregullorja e Dublinit, e cila në shumicën e rasteve e ngarkonte me përgjegjësi vendin e parë të hyrjes, vendosi presion të jashtëzakonshëm mbi Greqinë dhe Italinë. Përpjekjet për një sistem të detyrueshëm rishpërndarjeje dështuan për shkak të kundërshtimit të disa shteteve anëtare.

Pakti i ri është një kompromis: kontrolle më të rrepta në kufijtë e jashtëm, në këmbim të një forme solidariteti mes shteteve anëtare.

Elementet kryesore

Kontrolli paraprak në kufi

Personat që mbërrijnë në mënyrë të parregullt në kufirin e jashtëm të BE-së do t’i nënshtrohen një kontrolli paraprak, i cili përfshin identifikimin, marrjen e të dhënave biometrike, kontrollin shëndetësor dhe verifikimin e sigurisë. Ky proces duhet të përfundojë brenda disa ditësh dhe përcakton se në cilën procedurë do të vazhdojë rasti.

Eurodac i zgjeruar

Baza e të dhënave biometrike Eurodac do të ruajë më shumë informacion, përfshirë fotografinë e fytyrës, dhe do të përfshijë edhe fëmijët nga mosha gjashtë vjeç. Qëllimi është që autoritetet të dinë nëse një person ka aplikuar për azil ose është regjistruar tashmë në një shtet tjetër anëtar.

Procedura në kufi

Aplikuesit që vijnë nga vende me shkallë të ulët njohjeje të azilit, nën 20 për qind në nivel evropian, do të kalojnë në një procedurë të përshpejtuar në kufi. Kjo procedurë duhet të përfundojë brenda disa javësh, përfshirë ankimin. Nëse kërkesa refuzohet, personi duhet të kthehet.

Solidariteti i detyrueshëm, por fleksibël

Rregullorja e re për menaxhimin e azilit dhe migracionit zëvendëson sistemin e Dublinit. Ajo parashikon një “grup solidariteti” vjetor, me të paktën 30.000 rishpërndarje në vit në nivel evropian. Megjithatë, asnjë shtet nuk detyrohet të pranojë aplikues. Shtetet mund të zgjedhin të paguajnë një kontribut financiar prej 20.000 eurosh për çdo person që nuk e rishpërndajnë, ose të ofrojnë mbështetje operative.

Rregullat për krizat

Një rregullore e veçantë lejon përjashtime të përkohshme nga afatet dhe procedurat e zakonshme në situata krize, si mbërritje masive ose përdorim i migrantëve si mjet presioni politik nga një shtet i tretë.

Kritikat dhe mbështetja

Mbështetësit e paktit argumentojnë se ai sjell më shumë rregull dhe parashikueshmëri, ul numrin e personave që lëvizin nga një shtet në tjetrin pa u regjistruar dhe shpërndan më drejtë barrën mes vendeve.

Organizatat e të drejtave të njeriut, nga ana tjetër, paralajmërojnë se procedurat në kufi mund të çojnë në mbajtje të zgjatur të njerëzve, përfshirë familje me fëmijë, dhe në kufizim të aksesit te ndihma juridike. Disa qeveri, si ato të Hungarisë dhe Polonisë, e kundërshtuan paktin nga pozicioni i kundërt, duke refuzuar çdo detyrim solidariteti.

Lidhja me Shqipërinë

Debati evropian për migracionin ka prekur drejtpërdrejt edhe Shqipërinë. Në nëntor 2023, Italia dhe Shqipëria nënshkruan një protokoll për ndërtimin e dy qendrave në territorin shqiptar, në Shëngjin dhe Gjadër, ku do të trajtoheshin kërkesat për azil të disa personave të shpëtuar në det nga autoritetet italiane. Qendrat nisën funksionimin në tetor 2024, nën juridiksionin italian.

Që në javët e para, gjykatat italiane vendosën që disa nga personat e transferuar të ktheheshin në Itali, duke argumentuar se vendet e tyre të origjinës nuk mund të konsideroheshin plotësisht të sigurta sipas jurisprudencës evropiane. Çështja iu referua Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Evropian. Rasti tregon se modelet e reja të menaxhimit të migracionit mbeten të varura nga interpretimi ligjor në nivel evropian.

Çfarë mund të pritet më tej

Suksesi i paktit do të varet nga zbatimi. Shtetet anëtare duhet të ngrenë kapacitete pritjeje në kufi, të punësojnë gjyqtarë dhe zyrtarë të azilit dhe të bien dakord çdo vit për grupin e solidaritetit. Njëkohësisht, disa qeveri po kërkojnë rregulla edhe më të rrepta për kthimet, gjë që tregon se debati politik nuk është mbyllur.

Për vendet e Ballkanit Perëndimor, të cilat ndodhen në një nga rrugët kryesore të migracionit drejt Evropës, pakti nënkupton bashkëpunim më të ngushtë me agjencitë evropiane, veçanërisht me Frontex-in. Ky bashkëpunim është gjithashtu pjesë e procesit të anëtarësimit në BE.

Përfundim

Pakti për Migracionin dhe Azilin është përpjekja më ambicioze e BE-së për të ndërtuar një sistem të përbashkët pas krizës së vitit 2015. Ai premton procedura më të shpejta dhe solidaritet më të qartë, por ngre edhe pyetje serioze për të drejtat themelore. Pyetja kryesore nuk është më nëse rregullat do të ndryshojnë, por si do të zbatohen në praktikë nga viti 2026.