Në shumë qytete evropiane, gjetja e një banese me qira të përballueshme është bërë një nga shqetësimet kryesore të qytetarëve, veçanërisht të të rinjve. Protestat në Barcelonë, Lisbonë, Amsterdam dhe Dublin kanë treguar se banimi nuk është më vetëm çështje ekonomike, por edhe politike. Për herë të parë, edhe Komisioni Evropian ka në përbërje një komisioner me përgjegjësi të drejtpërdrejtë për banimin.

Si arriti Evropa këtu, dhe çfarë mund të bëjnë qeveritë?

Çfarë tregojnë të dhënat

Sipas Eurostat, që nga viti 2010 çmimet e banesave në Bashkimin Evropian janë rritur me rreth gjysmën, ndërsa qiratë me rreth një të katërtën. Mesataret fshehin dallime të mëdha: në disa vende, si Hungaria, Estonia dhe Portugalia, çmimet janë më shumë se dyfishuar, ndërsa në disa të tjera rritja ka qenë e moderuar.

Problemi kryesor nuk është vetëm rritja, por raporti me të ardhurat. Kur qiraja merr një pjesë gjithnjë e më të madhe të pagës, familjet kursejnë më pak, të rinjtë largohen më vonë nga shtëpia e prindërve dhe punëtorët e nevojshëm për qytetin, si infermierët, mësuesit dhe shoferët e transportit publik, e kanë të vështirë të jetojnë pranë vendit të punës.

Shkaqet kryesore

Ndërtimi nuk ka mbajtur ritmin

Pas krizës financiare të vitit 2008, ndërtimi i banesave ra ndjeshëm në shumë vende evropiane dhe nuk u rikthye plotësisht në nivelet e mëparshme. Ndërkohë, popullsia e qyteteve të mëdha vazhdoi të rritet, sepse punët dhe universitetet janë të përqendruara aty. Rezultati është një mungesë strukturore e ofertës.

Kostot e ndërtimit dhe normat e interesit

Në vitet 2022 dhe 2023, çmimet e materialeve të ndërtimit u rritën ndjeshëm, ndërsa Banka Qendrore Evropiane i ngriti normat e interesit për të luftuar inflacionin. Projektet e reja u bënë më të shtrenjta për t’u financuar dhe disa u shtynë. Kur normat filluan të bien, siç shpjegojmë te artikulli për vendimet e BQE-së, kërkesa për kredi u rrit përsëri, por oferta mbeti e kufizuar.

Qiratë afatshkurtra turistike

Platformat e qirave afatshkurtra kanë shndërruar një pjesë të banesave në qendrat historike në akomodim turistik. Efekti ndryshon nga qyteti në qytet, por në lagjet më të vizituara ai është i ndjeshëm. Barcelona njoftoi në vitin 2024 se nuk do t’i rinovojë licencat e apartamenteve turistike deri në fund të vitit 2028, një nga masat më radikale në Evropë.

Banesa si investim

Në shumë qytete, banesat blihen gjithnjë e më shumë si investim, nga individë dhe fonde. Kjo e rrit kërkesën pa rritur numrin e njerëzve që banojnë realisht në qytet.

Çfarë po bëjnë qeveritë

Përgjigjet ndahen në tri grupe:

  • Kufizimi i qirave. Disa qytete dhe shtete kanë vendosur tavane ose kufij për rritjen e qirave. Masa mbron qiramarrësit ekzistues, por ekonomistët paralajmërojnë se, nëse nuk shoqërohet me ndërtim të ri, mund të ulë ofertën afatgjatë. Berlini provoi një tavan të rreptë qirash, por Gjykata Kushtetuese gjermane e rrëzoi në vitin 2021, duke vendosur se kompetenca i takonte nivelit federal.
  • Rregullimi i turizmit. Regjistrimi i detyrueshëm, kufizimi i ditëve të qiradhënies dhe ndalimi i licencave të reja në zonat më të ngarkuara. BE-ja miratoi në vitin 2024 rregulla të përbashkëta për mbledhjen e të dhënave nga platformat e qirave afatshkurtra.
  • Ndërtimi publik dhe social. Vjena përmendet shpesh si shembull, pasi një pjesë e madhe e banorëve të saj jetojnë në banesa komunale ose të subvencionuara. Modeli kërkon investim të vazhdueshëm për dekada, jo zgjidhje të shpejta.

Disa vende kanë marrë edhe masa ndaj investitorëve të huaj. Portugalia hoqi në vitin 2023 mundësinë e marrjes së “vizës së artë” përmes blerjes së pasurive të paluajtshme, ndërsa qeveria spanjolle propozoi në fillim të vitit 2025 taksa shumë të larta për blerësit nga jashtë BE-së.

Kufijtë e zgjidhjeve

Asnjë masë e vetme nuk e zgjidh problemin. Kufizimi i qirave pa ndërtim të ri rrezikon mungesë më të madhe. Ndërtimi pa planifikim urban rrezikon lagje pa shërbime dhe transport. Kufizimi i turizmit ndihmon në qendrat historike, por ka efekt më të vogël në periferi.

Ekonomistët pajtohen në një pikë: në afat të gjatë, çmimet stabilizohen vetëm kur oferta rritet mjaftueshëm, e shoqëruar me transport publik që i bën lagjet më të largëta të arritshme.

Lidhja me rajonin tonë

Edhe në Prishtinë dhe Tiranë, çmimet e banesave janë rritur shpejt gjatë dekadës së fundit. Faktorët janë pjesërisht të ngjashëm: urbanizimi, investimet e diasporës në pasuri të paluajtshme dhe, në rastin e Tiranës dhe bregdetit shqiptar, rritja e turizmit, siç shpjegojmë te artikulli për turizmin në Shqipëri. Dallimi kryesor është se tregu i qirave në rajon është më pak i rregulluar dhe më pak transparent, gjë që e bën më të vështirë matjen e saktë të problemit.

Përfundim

Kriza e banimit në Evropë është rezultat i viteve të tëra ndërtimi të pamjaftueshëm, kostove në rritje dhe ndryshimeve në mënyrën si përdoren banesat. Politikat e reja, nga kufizimi i qirave te rregullimi i turizmit, mund ta lehtësojnë presionin, por nuk e zëvendësojnë nevojën për më shumë banesa. Për qytetet që duan të mbeten të jetueshme për të gjithë, sfida është të ndërtojnë më shumë dhe më mirë, pa humbur karakterin e tyre.