Për një kohë të gjatë, eksportet e Kosovës u përkufizuan nga metalet bazë, produktet ushqimore dhe plastika. Në dekadën e fundit, një sektor tjetër është shndërruar në një nga historitë më dinamike të ekonomisë: teknologjia e informacionit dhe komunikimit (TIK). Kompani të vogla dhe të mesme në Prishtinë, Prizren, Pejë dhe qytete të tjera zhvillojnë softuer, aplikacione dhe shërbime digjitale për klientë në Gjermani, Zvicër, Skandinavi dhe Shtetet e Bashkuara.

Sipas të dhënave të bilancit të pagesave, eksporti i shërbimeve kompjuterike është ndër kategoritë me rritjen më të shpejtë të eksportit të shërbimeve të Kosovës, sidomos pas vitit 2020. Pse po ndodh kjo, dhe sa e qëndrueshme është rritja?

Pse Kosova

Popullsia e re

Kosova ka një nga popullsitë më të reja në Evropë. Çdo vit, mijëra të rinj dalin në tregun e punës, shumë prej tyre me njohuri të mira të gjuhës angleze dhe me interes për teknologjinë. Programet universitare në shkenca kompjuterike, akademitë private të programimit dhe mësimi online kanë krijuar një bazë talentesh që rritet vazhdimisht.

Kostoja dhe afërsia

Për kompanitë evropiane, Kosova ofron kosto më të ulëta se Evropa Perëndimore, por në të njëjtën zonë kohore dhe me distancë të shkurtër fluturimi. Ky model, i njohur si nearshoring, u bë veçanërisht tërheqës pas pandemisë, kur puna në distancë u normalizua dhe kompanitë u mësuan të menaxhojnë ekipe të shpërndara.

Diaspora

Lidhjet me diasporën kanë luajtur rol të rëndësishëm. Shumë kontrata të para kanë ardhur përmes kontakteve personale me sipërmarrës dhe profesionistë kosovarë në Gjermani dhe Zvicër, të cilët njohin të dyja tregjet. Gjuha gjermane, e folur nga shumë kthyes dhe të rinj me përvojë në diasporë, është një avantazh shtesë.

Ekonomia e euros

Përdorimi i euros eliminon rrezikun e kursit të këmbimit për klientët nga eurozona, gjë që i thjeshton kontratat dhe planifikimin financiar.

Si duket sektori

Industria e TIK-ut në Kosovë përbëhet kryesisht nga kompani të vogla dhe të mesme, shumë prej të cilave punojnë si partnerë të jashtëm zhvillimi për kompani më të mëdha. Shërbimet më të zakonshme përfshijnë:

  • zhvillimin e aplikacioneve web dhe mobile;
  • testimin dhe sigurimin e cilësisë së softuerit;
  • dizajnin e ndërfaqeve dhe përvojës së përdoruesit;
  • mbështetjen teknike dhe shërbimet e qendrave të thirrjeve;
  • administrimin e sistemeve dhe shërbimeve në re.

Shoqata e TIK-ut e Kosovës (STIKK) dhe hapësirat e bashkëpunimit dhe inkubatorët kanë ndihmuar në lidhjen e kompanive me njëra-tjetrën dhe me tregjet e huaja.

Përveç kompanive, një numër në rritje profesionistësh punojnë si freelancer për platforma ndërkombëtare. Kjo pjesë e ekonomisë është më e vështirë për t’u matur, por është e rëndësishme për të ardhurat e shumë familjeve.

Sfidat

Konkurrenca për talente

Rritja e kërkesës ka rritur edhe pagat në sektor, të cilat janë ndjeshëm mbi mesataren kombëtare. Kjo është e mirë për punëtorët, por i vë në presion kompanitë më të vogla. Po ashtu, pas liberalizimit të vizave dhe në kushtet e mungesës së profesionistëve në Evropë, disa programues largohen për të punuar drejtpërdrejt në vendet e BE-së.

Pozicioni në zinxhirin e vlerës

Shumë kompani kosovare ofrojnë ende kryesisht orë pune programimi, jo produkte të veta. Ky model funksionon, por ka marzhe më të ulëta dhe është më i ndjeshëm ndaj konkurrencës nga vende të tjera. Hapi tjetër për sektorin është zhvillimi i produkteve dhe i shërbimeve me vlerë më të lartë.

Inteligjenca artificiale

Mjetet e inteligjencës artificiale gjeneruese po ndryshojnë mënyrën si shkruhet softueri. Detyrat më të thjeshta të programimit dhe testimit mund të automatizohen pjesërisht. Për kompanitë që shesin orë pune, kjo është rrezik; për ato që shesin zgjidhje, është mundësi për të rritur produktivitetin.

Mjedisi institucional

Kompanitë përmendin shpesh nevojën për procedura më të thjeshta tatimore për eksportin e shërbimeve, për përputhje me rregullat evropiane të mbrojtjes së të dhënave dhe për njohje më të mirë të kualifikimeve. Mungesa e disa platformave ndërkombëtare të pagesave në Kosovë ka qenë gjithashtu një pengesë për freelancer-ët.

Çfarë mund të pritet më tej

Sektori i TIK-ut ka potencial të mbetet një nga motorët kryesorë të eksportit të Kosovës, sidomos nëse arsimi vazhdon të përshtatet me nevojat e tregut dhe nëse kompanitë investojnë në specializim. Fushat si siguria kibernetike, analiza e të dhënave dhe integrimi i sistemeve të inteligjencës artificiale kërkojnë njohuri më të avancuara, por ofrojnë edhe vlerë më të lartë.

Përfundim

Industria e TIK-ut tregon se Kosova mund të konkurrojë në tregjet ndërkombëtare jo vetëm me mallra, por edhe me dije. Rritja e sektorit është mbështetur te të rinjtë, te diaspora dhe te puna në distancë. Për ta bërë këtë rritje të qëndrueshme, sfida është kalimi nga shitja e orëve të punës te shitja e produkteve dhe ekspertizës, në një treg ku teknologjia vetë po ndryshon me shpejtësi.